Het ware gezicht achter het Facebook-masker

De grote storing van Facebook, Whatsapp en Instagram op maandagavond 4 oktober was wereldnieuws dat geen pers nodig had. Een paar miljard mensen merkten dit vanzelf.

De storing gebeurde vlak voordat voormalig Facebook-IT’er en klokkenluidster Frances Haugen moest getuigen voor een Amerikaanse Senaatscommissie. Zij had alarmerende informatie naar buiten gebracht over het totaal ineffectieve beleid van Facebook en Instagram voor het tegengaan van haat, geweld, misinformatie en schadelijke reclame. Ze noemt Instagram een ‘gevaar voor tienermeisjes’.

Haugen werkte de laatste jaren voor Facebook vanuit de motivatie om juist dat soort zaken aan te pakken. Vanuit eerdere werkervaring bij andere ‘social media’ concludeert ze dat Facebook de kroon spant wat betreft gebrek aan acties tegen schadelijke bijeffecten. 

Zij kopieerde duizenden documenten over interne Facebook-onderzoeken naar de effectiviteit van Facebooks maatregelen tegen schadelijk gebruik. Zij deelde die informatie met een meldpunt voor klokkenluiders. De documenten geven een schokkend beeld en tonen aan dat Facebook bij eerdere parlementaire onderzoeken belangrijke informatie heeft achtergehouden. Uit de documenten blijkt dat Facebook heel goed beseft dat het eigen beleid faalt. Niet meer dan 3 tot 5 procent van haat wordt eruit gefilterd en slecht 0,6 procent van opruiing en geweld. 

“We leven in een informatie-omgeving die vol is van boze, haatdragende en polariserende inhoud, die het vertrouwen in de overheid en in elkaar ondergraaft en ook de wil om voor elkaar te zorgen. In zo’n omgeving scheurt Facebook, zoals we het nu kennen, onze samenleving uit elkaar en veroorzaakt etnisch geweld overal in de wereld,” aldus Haugen. Als voorbeeld noemt ze het militaire regime in Myanmar dat Facebook gebruikte om de genocide tegen Rohingyas te ontketenen.

Haugen constateert dat bij Facebook het eigen gewin het wint van wat goed is voor de gebruikers. Facebooks algoritmes verbinden gebruikers met allerlei nieuwe informatie op basis van hun eerdere kliks. Maar omdat blijkt dat geweld, gevoelens van boosheid, afgunst en haat veel meer nieuwe kliks opleveren, zijn de algoritmes zo ontwikkeld dat pagina’s die daarop inspelen, bovenaan komen te staan. Meer kliks betekent immers meer geld in het laatje. 

Facebook gebruikt privé-informatie om ons dieper in haar fuik te lokken en misbruikt daarbij onze neiging tot boosheid, nijd, haat en zelfzucht als aas. Deze emoties zijn effectiever dan positieve emoties voor het doorklikken naar nieuwe informatie. De desastreuze gevolgen zien we in de heftigheid en grofheid waarmee mensen met elkaar in discussie gaan op internetplatforms en in de groeiende polarisatie en maatschappelijke versnippering. Dat zien we niet alleen bij Facebook, maar overal op internetplatforms. 

Een andere klokkenluider en IT’er, Miles Taylor, werkte voor het Departement voor Binnenlandse Veiligheid onder Trump, dat hij verliet uit onvrede over het ondermijnende beleid. Hij heeft ook werkervaring bij Google en onderschrijft Haugens conclusies: “Wat ik in de breedte van de [sociale media] industrie zag, is dat men willens en wetens de ogen sloot voor de schade die veel platforms aanrichten aan onze democratie, met Facebook voorop.” Hij noemt Facebook de ‘nachtmerrie-brandstof voor maatschappelijke verdeeldheid, bezorgdheid over openbare veiligheid en bedreigingen van de nationale veiligheid’. 

We kennen allemaal de mooie kanten van Facebook en het goede gebruik. Maar als we dit tot ons door laat dingen, dan moeten we ons afvragen of de voordelen van de sociale media opwegen tegen de nadelen. Het gaat niet om lastige bijeffecten die makkelijk op te lossen zijn. Het lijkt inherent aan het systeem dat uitnodigt om de slechte menselijke eigenschappen te exploiteren. We worden gemanipuleerd. Het is een fundamentele aantasting van onze samenleving en van de democratie. De sociale samenhang kan zo ernstig ondergraven worden en de verdeeldheid en versnippering zo groot, dat democratie niet meer mogelijk is. Aan wie zijn we dan overgeleverd?