Dodelijke leugenmachine

Vandaag precies 76 jaar geleden werden de resterende 900 gevangenen uit kamp Westerbork door de Canadezen bevrijd. Als je zo’n zin opschrijft, voel je nog vreugde door je lijf gaan. Wat een bijzonder moment was dat. “Er heerste een vreugde die met geen woorden te beschrijven valt.” Maar na die vreugde kwam al snel het verdriet. Zoveel brieven met doodsberichten werden ontvangen. Ook voor het verdriet waren woorden niet toereikend. Kamp Westerbork was een ‘durchgangslager’. Op dinsdag vertrokken uit het kamp de treinen naar het Oosten. Treinen met onheilspellende bestemmingen. Auschwitz-Birkenau, Sobibor, Bergen Belsen. ‘Het verdriet van de bevrijding’, zo heet de tentoonstelling die dit jaar in kamp Westerbork is te zien.

Vorig jaar, het vijfenzeventigste jaar, kon de herdenking niet doorgaan. Nu kon het gelukkig wel, zij het op kleine schaal. De toespraken waren indrukwekkend en zeker de moeite waard om na te luisteren. De toespraak van rabbijn Izak Vorst was een geweldig geloofsgetuigenis. Ontroerend waren de woorden over zijn vader die door alles heen op God bleef vertrouwen. Psalm 116. “Benauwenis en ellende ondervond ik, maar de naam van God bleef ik aanroepen.” Wat me in het bijzonder opviel, was dat twee sprekers zich vooral tot kinderen richtten. Natuurlijk kun je dat verklaren door het grote belang van kinderen. Zij vormen immers de toekomst. Maar ik voelde nog iets anders. Kinderen luisteren beter dan ouderen en zijn meer geneigd te geloven wat er wordt gezegd. Veel ouderen zijn door de aangegroeide eeltlaag op hun ziel slechthorend geworden.

Jaren geleden tijdens een kleine herdenking vertelde een Amsterdamse Joodse vrouw me wat ze bij haar terugkeer in Mokum te horen had gekregen. “O, ze zijn je zeker vergeten te vergassen.” Ik weet nog dat ik even niet wist wat ik met deze mededeling aan moest. Dat zal toch niet echt zo bedoeld zijn. Zeker weer zo’n Amsterdamse overdrijving. Het voelde ook een beetje als een beschuldiging. Ik ben ook een van die mensen zonder ster. En die zeiden dus dit soort dingen. Inmiddels heb ik meer gehoord en meer gelezen en ook gisteren tijdens de herdenking was het weer te horen. Hoe was de thuiskomst? “Niet best. Koud, kil, berekenend. Er was geen aandacht voor ons. Er was niet meer op ons gerekend. Vrijwel niemand wilde luisteren, laat staan begrijpen. Er was geen enkele solidariteit.” Het was beslist niet voor niets dat dat premier Rutte in 2020 namens de regering zijn excuus aanbood voor de kille ontvangst van de Joden na de oorlog.   

Hoe kon het allemaal gebeuren? Dat is iets dat je je altijd blijft afvragen. Hoe konden redelijke, aardige mensen veranderen in bloeddorstige mensenjagers? En waarom hebben zoveel mensen gezwegen en waarom hebben zo weinig mensen iets gedaan? Het was het resultaat van uitgekiende en altijd maar doorgaande leugenachtige propaganda. Verkeerde, gekleurde, valse informatie. Het ging telkens een klein stapje verder, zodat iedereen het kon bijhouden. Telkens weer opnieuw dingen verkondigen die niet bestaan en die niet gebeurd zijn. Of niet zo gebeurd zijn. Het was een door haat gesmeerde leugenmachine. Telkens een iets groter scheutje vergif. Gaandeweg een groep mensen omsingelen, uitsluiten, en daarna…. Dodelijk. En ze hadden toen nog niet eens sociale media.