Wees dapper!

Precies tachtig jaar geleden op de avond van 24 februari heerste er een nerveuze drukte op de Noordermarkt in Amsterdam. Enkele honderden mensen hadden zich daar verzameld. De meesten nog in werkkleding. Fabrieksarbeiders, stratenmakers, vuilnisophalers en mensen van de tram.  Een aantal van hen hadden met eigen ogen de razzia’s in de Jodenbuurt gezien. Joodse mannen werden daar opgejaagd en afgeranseld alsof het beesten waren. 

Voor veel Amsterdammers was de maat vol. Al lange tijd waren ze getuige geweest van geweld en pesterijen naar de Joodse medeburgers. Nu was het genoeg. Vanuit de Amsterdamse afdeling van de communistische partij werd een staking georganiseerd. Daarvoor waren de mensen op de Noordermarkt bij elkaar. Er werden toespraken gehouden. De boel moet plat. Zou het lukken? De volgende dag werden pamfletten uitgedeeld en werden de mensen overgehaald het werk neer te leggen. Het lukte. Fabrieken sloten de poort, winkels gingen dicht en, heel belangrijk, de trams reden niet. Dat laatste was voor iedereen een duidelijk en zichtbaar signaal. Er heerste een overwinningsroes. De Duitsers waren door de massale actie verrast. Ze gebruikten die dag geen geweld. Dat was de tweede dag heel anders. Keihard werd er opgetreden. Er vielen doden. De staking was gebroken.

Op het Jonas Daniël Meijerplein herinnert het weerbarstige standbeeld van de Dokwerker aan deze moedige staking. Op dat plein, in de schaduw van de Grote Synagoge, werden de bijna vierhonderd mannen tijdens de razzia’s van 22 en 23 februari samengedreven. Daar lagen ze op hun knieën met hun armen omhoog. Die plek is het hart van de oude Jodenbuurt. ‘Het Joods Cultureel Kwartier’, zo heet de buurt tegenwoordig. Er wonen amper nog Joden, maar de joodse geschiedenis leeft er voort. Synagogegebouwen staan er op een kluitje, en je ziet er een klein ontroerend monument voor de slachtoffers van de dovenschool (de wereld hield zich doof). Weer wat verderop staat de Hollandsche Schouwburg, de plek waar de Joden werden verzameld voor deportatie. Daar in die buurt is het allemaal gebeurd.

Hoe is het met de 389 mannen afgelopen die tijdens die eerste razzia’s zijn opgepakt? Ze werden via kamp Schoorl naar Buchenwald en Mauthausen getransporteerd. Slechts twee van hen hebben de oorlog overleefd. Velen vonden de dood in de beruchte steengroeve van concentratiekamp Mauthausen. ‘Moordhuizen’ werd het kamp genoemd. De historicus Wally de Lang deed recentelijk onderzoek naar alle 389 mannen. Ze schreef over elk van hen een kleine biografie. Ze deed ook een lugubere ontdekking. 208 mannen van de februarigroep werden in een naburig sanatorium bij wijze van proef vergast. Er moest geoefend worden.

In het verzetsmuseum (ook in het Joods Kwartier) is een tentoonstelling ingericht over de Februaristaking. ‘Wees dapper’ is het thema. Je kunt er digitaal rondwandelen. ‘Wees dapper’ heeft ook ons iets te zeggen. In de eerste plaats met betrekking tot de Joden. Ook in onze tijd is er niet zelden moed voor nodig om voor het Joodse volk op te komen. Zeker ook nu er weer de wildste geruchten de ronde doen. Wees nuchter en wees dapper.